Lea Faka-Tonga

‘Oku faka’amu ‘a e Human Rights Commission ke fai ha felōngoaki mo koe pe ko ha ni’ihi pe,  fekau’aki mo e me’a ‘oku mou ‘ilo ‘oku hoko kiate kimoutolu he ngāue’anga ‘o hangē ko ho’o feinga ma’u ha’o ngāue, ko e filifilimānako ‘o e totongi vāhenga, ngaahi tu’utu’uni ‘o e ngāue’anga, hiki vāhenga mo e hikihiki lakanga.

Ko e ha  ‘a e Pacific Pay Gap?

Koe Pacific Pay Gap koe faikehekehe ‘o e vāhenga ‘o e kakai ngāue tupu’i Pasifiki mo e vāhenga ‘o e kakai vahe mā’olunga taha ‘i ‘Aotearoa New Zealand – ‘a e kakai tupu’i ‘Iulope. pea ‘oku fōtunga pehé ni:

Ko e ha ‘a e Pacific Pay Gap Inquiry?

‘Oku fakahoko ‘e he potungāue Human Rights Commission ha Faka’eke’eke (Pacific Pay Gap Inquiry) ke mahino lelei ‘a e ‘uhinga ‘oku ‘ikai ke vāvātatau ‘a e vāhenga ‘oku ma’u ‘e he kakai ngāue tupu’i Pasifiki mo e toenga ‘oe kakai ngāue ‘i he fonua ni ‘oku nau fai ha ngāue mahu’inga tatau.

 

‘Oku mau fie ma’u ke ‘ilo  ‘ae me’a ‘oku fai ‘e he ngaahi Pisinisi, pe ko ha me’a ‘oku totonu ke nau fakahoko ke toe  fakalelei‘i ‘a e ngaahi faingamālie fakangāue ma’ae kau ngāue tupu’i Pasifiki, koe’uhi ke mahino ange ai ‘a e fefakahekehe’aki ‘i he vāhenga. pea ke fai ha ngāue ke fakangata.  

 

Ko e Faka’eke’eke eni ke vakai’i ‘a e ngaahi me’a ‘oku hoko ki he kau ngāue tupu’i Pasifiki ‘i he ngaahi ngāue’anga lalahi ‘e tolu:

 

  1.  Ngaohi ‘anga koloa
  2.  Langa
  3.  Pisinisi Tauhi Mo’ui Lelei

Ko e ha ‘ae ola ‘oku tau fiema’u ke lava he hili ange e Faka’eke’eke ko ‘eni?

‘E hoko ‘a e Faka’eke’eke koeni ‘a e Human Rights Commission ke mahino ai ‘a e ngaahi founga ke lava ai ‘o to’o ‘aupito ‘a e fefaikehekehe’aki pehé ni ‘a e vāhenga ‘oku hoko ‘i he ngaahi pisinisi taautaha. Ko e ngaahi ola ‘oe faka’eke’eke, ‘e faka‘aonga’i ia ke fakalelei’i ‘aki ‘a e ngaahi faingata’a’ia ‘oku fekuki mo e kau ngāue tupu hake mei he ngaahi fonua kehekehe.

Ko e hā ‘a e fekau’aki ‘a e Pacific Pay Gap pea mo e Totonu ‘a e Tangata?

‘Oku ma’u ‘ehe kakai ngāue tupu’i Pasifiki ‘a e tefito’i totonu ‘a e tangatá (human rights) tatau mo e tokotaha kotoa pe:

 

  • ke nau ma’u ‘a e vāhenga tatau ‘i hono fai ‘o e ngāue ‘oku tatau ‘a hono mahu’inga.
  • ke potupotumālie ‘a e ngaahi faingamālie ngāue ‘oku ‘oku ma’u ‘i he ngāue’anga
  • ke  malu’i kinautolu mei hono hekasi pe ngaahi kovi’i (exploitation) pea mo e ngaahi tō’onga filifilimānako ‘i he ngāue’anga.

 

Ko e ngaahi totonu ko ‘eni ‘oku malu’i ia ‘i he lao ‘a e fonua ni pea moe lao fakavaha’a pule’anga kuo ‘osi fakamo’oni ki ai ‘a Aotearoa New Zealand pea kuo pau ke ne fai fakatatau ki ai.  ‘Oku ‘i ai ‘a e fatongia ‘o e ngaahi Pisinisi kotoa kenau tauhi pea fakahoko e ngaahi lao ko ‘eni mo fakapapau’i ‘oku faka’apa’apa’i ‘a e totonu ‘a e kakai ngāue.   Me’a pango pe ‘oku ‘ikai lave ‘ae kakai ngāue tupu’i Pasifiki kotoa pe ‘i he ngaahi totonu ko ‘eni.